رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ » خواب « 1 » وى آن بود كه يازده كواكب با آفتاب و ماه سجود كردند و آفتاب معبّر به يعقوب بود و ماه به حليله وى ، پس به اين تقدير بايد كه ابوين در سجود با اخوه مشارك باشند . جواب آنست كه تعبير خواب لازم نيست كه مطابق باشد مر خواب را « من كلّ الوجوه » كه به نسبت به اخوه معبّر به حقيقت سجود باشد و به نسبت بابوين مؤوّل بتعظيم و احترام با آنكه اكثر را حكم كل دادن قاعده‌ايست شايعه و باقى اجوبه در تفسير كبير مذكور است و اللّه تعالى اعلم . اشكال دويم آنست كه سجود مر غير حقّ تعالى را جائز نيست چگونه اولاد يعقوب مر يوسف را سجده كردند ؟ جواب : بعضى مفسران بر آن رفته‌اند كه مراد از سجده انحنائى بود كه برادران در تعظيم وى پشت خم دادند چنانچه رسم اعاجم است و وضع جبهه بر زمين كه حقيقت سجود است وجود نگرفت . از حسن بصرى روايتست كه فرمود : سجود حقيقى بجا آوردند ، و سر بر زمين نهادند اما از روى تعظيم نه از روى عبادت كه سجود عبادت مخصوص است به اللّه تعالى . و در تفسير امام زاهدى آورده است كه سجود در شريعت ايشان بمحلّ قيام و تعظيم بود و در عصر آنها و در آن وقت مباح بود و در شريعت ما سجدهء تعظيم منسوخ گشت و تحقيق اين مبحث در صدر اين كتاب عالى خطاب در آيهء « وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا » مشروح مذكور گشته و اللّه اعلم . نقلست : كه چون يوسف سجود ابوين و اخوه مشاهده فرمود از آن جهت به‌غايت منهزم گشت بترسيد و از ترس و هيبت آن بلرزيد كه خود را استحقاق آن نديد به غير

--> ( 1 ) - ح : جواب وى .